Cần giáo dục hướng nghiệp từ thuở… lên 8

.

Hướng nghiệp khi con đã học cấp ba thì chẳng khác gì “nước đến chân mới nhảy”. Các nhà nghiên cứu giáo dục cho rằng cần cho trẻ tiếp xúc với thế giới nghề nghiệp từ khi còn học tiểu học, thông qua những bài học sáng tạo, chứ không phải ngồi ra rả 1+1=2.

Ảnh: Rawpixel/Shutterstock/The Conversation

Ở Việt Nam, phải đến tận cấp ba (THPT), cha mẹ và học sinh mới bắt đầu tính toán thi trường gì, ứng với chọn nghề gì. Ở cái độ tuổi được xem là “nhớn” như vậy rồi, cùng một “ban bệ” dày đặc để lựa nghề, ấy vậy mà vẫn có tỷ lệ không nhỏ rơi vào trường hợp “trái ngành trái nghề”. Vậy “trò Tây” có đau đầu như “trò Ta” không?

Năm 2015, ở Anh, Bộ trưởng Bảo vệ giáo dục Tristram Hunt (ủng hộ đảng Lao động) tuyên bố rằng giáo dục nghề nghiệp (hướng nghiệp) cần được đưa vào trường tiểu học, đặc biệt với bé gái. Nhưng hướng nghiệp ở cấp tiểu học không phải phát minh của chính trị gia đảng Lao động nước Anh. Nó đã tồn tại từ nhiều thập kỷ qua, ở một số quốc gia, trong đó có Anh.

Năm 2010, Bộ Giáo dục Anh (DfE) công bố đánh giá về hướng nghiệp ở trường tiểu học cho thấy: Sớm có định hướng nghề sẽ giúp tăng cường kiến thức và củng cố các con đường đến với định hướng của học sinh một cách nhanh chóng và vững chắc hơn. Và cũng có bằng chứng cho thấy học sinh sẽ tự tin hơn trong việc theo đuổi ước mơ. 

Hướng nghiệp không phải là ép buộc

Nền giáo dục hướng nghiệp từ lâu đã cho thấy những tác động tích cực, bao gồm cả sự năng động, sáng tạo, tinh thần kết nối cho học sinh. Và đặc biệt, cũng khiến các em yêu trường yêu lớp, thích đi học hơn. Báo cáo của DfE cho thấy điều này cũng đúng với cấp tiểu học.

Hướng nghiệp không phải là đóng khuôn học sinh vào nghề nghiệp cụ thể nào, như những người chỉ trích vẫn sợ hãi, mà là nâng cao nhận thức của học trò về các cơ hội trong cuộc sống xung quanh và cách tiếp cận với chúng. Loại học tập khám phá về thế giới và vị trí của bản thân trong thế giới ấy rất dễ dàng trong bối cảnh giáo dục tiểu học. Tất nhiên, với điều kiện là các em không phải chạy theo thành tích người lớn, nếu không thì cũng… công cốc.

Thuở đầu khát vọng

Một lý do quan trọng để bắt đầu “học nghề” sớm được rút ra từ bằng chứng cho thấy những người trẻ tuổi hình thành nguyện vọng và ý tưởng về nghề nghiệp từ rất lâu trước khi sẵn sàng tham gia thị trường lao động.

Nghiên cứu của nhà tâm lý học người Mỹ Ashton Trice và Kimberly Rush đã phát hiện ra rằng những đứa trẻ 4 tuổi thường có khuynh hướng giới tính mạnh mẽ trong suy nghĩ về công việc, với bé trai có xu hướng quan tâm đến nghề thường dành cho nam và bé gái thường chú ý đến nghề điển hình của phụ nữ.

Các bé thực tế có ý thức về nghề nghiệp từ rất sớm

Ảnh: Reuters/Alejandro Acosta

Nghiên cứu do Vanessa Moulton của Viện Giáo dục cho thấy hầu hết các bé 7 tuổi có khát vọng “thực tế” hơn “tưởng tượng”. Chẳng hạn, các bé muốn trở thành cảnh sát hơn là con rồng. Họ cũng nhận thấy rằng nguyện vọng của trẻ em có mối quan hệ với hành vi trong lớp học.

Vào những năm 1980, nhà tâm lý học Mỹ Linda Gottfredson đã đưa ra giả thuyết về quá trình hình thành “nhận dạng” (identity), cho rằng người trẻ thường trải qua một loạt giai đoạn mà thường cũng vô thức hình thành khát vọng nghề nghiệp liên quan đến kỳ vọng xã hội. Bà lập luận rằng phần lớn quá trình này xảy ra trước khi con người đến tuổi học trung học (cấp hai).

Nhà nghiên cứu giáo dục Louise Archer của trường King’s College London và các cộng sự đã khám phá thái độ của con trẻ với sự nghiệp khoa học. Họ đã chứng minh được rằng “nhận dạng” hình thành sớm và thường là kết quả giao thoa tự nhiên giữa giới tính, dân tộc, tầng lớp, và môi trường học hành, chứ không phụ thuộc vào bất kỳ ý chí chủ quan nào, bao gồm cả sự hướng nghiệp có chủ đích từ nhà trường hay chính sách.

Do đó, giáo dục hướng nghiệp cần được hình thành ngay từ khi bắt đầu “mọc mầm” khát vọng, chứ không phải đợi cho lớn rồi mới bắt đầu “bẻ cành” theo ý muốn của “xã hội”. 

Theo T.S Trịnh Văn Tùng và TS. Phạm Huy Cường, trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN: Có đến 70% sinh viên năm cuối của ĐHQGHN vẫn chưa thấy được mối liên hệ giữa ngành học và các lĩnh vực nghề nghiệp của xã hội, chưa có một định hướng nào cho ngành nghề sau khi tốt nghiệp…

Ảnh: Vietnamnet

Đây chẳng phải kết luận mới mẻ gì với các nhà làm giáo dục. Nhưng không phải hệ thống giáo dục hay xã hội nào cũng được xây dựng để chấp nhận cho sự phát triển tự nhiên ấy. Dù có đưa ra chiến lược này nọ, nhưng cứ áp tỷ lệ, chỉ tiêu, thì cũng có khác gì trông cây rồi buộc quả tròn, quả méo để chiều lòng người khác.

Vậy độ tuổi tốt nhất để bắt đầu xây dựng những nhận thức về nghề nghiệp?

Học cái nghề từ ghế tiểu học

Có ít hệ thống thực sự nhìn vào vấn đề này. Nhưng một số nghiên cứu có thể đưa ra lời giải đáp: chương trình giáo dục hướng nghiệp cho trẻ tốt nhất bắt đầu với trẻ 8-9 tuổi (tức khoảng lớp bốn, tùy vào hệ thống giáo dục của từng nước). Một số nghiên cứu khác thì cho rằng nên bắt đầu từ lớp hai (khoảng 7 tuổi).

Truyền cảm hứng nghề nghiệp từ khi ngồi trên ghế nhà trường, chứ không phải đến cấp ba rồi mới lăn tăn thi trường gì

Ảnh: Andresr/Shutterstock

Điều này không có nghĩa là trẻ nhỏ hơn thì không có cơ hội để tìm hiểu về “công việc/nghề nghiệp”. Nhưng điều đó thường được thực hiện thông qua hình thức gián tiếp và không thường xuyên. Chẳng hạn, những bài tập trả lời cho “Khi lớn lên em muốn làm gì?” hay “Gia đình em làm gì?”

Giáo dục hướng nghiệp từ tiểu học đã có lịch sử lâu đời, dù nó thường bị gián đoạn bởi sự đảo lộn thường xuyên trong chính sách. Thế nên, mới có tình cảnh bi hài là khi được hỏi thì đến 90% các em tự tin lắm, nhưng nhà tuyển dụng thì chỉ lạc quan tới 30% thôi. “Ngoài tên tuổi và ngành học, trường học, các em không biết nói gì thêm”, một giám đốc nhân sự nhận xét. Nhưng càng đáng buồn là đổi mới giáo dục thì năm nào cũng có, nhưng đổi cái gốc thì ít người chịu xắn tay. Giáo viên tiểu học còn quan trọng hơn bất kỳ thầy cô “lò luyện” nào, nhưng nay cũng mới chỉ có thể rón rén yêu cầu các thầy, các cô thôi thì bổ sung lại tấm bằng danh giá cho các cháu được nhờ!


Lục Kiếm

Tổng hợp

Nguồn: songmoi.vn